“Tanjant 90° kaç derece?” sorusunun psikolojideki yankıları üzerine düşünceler
Merhaba. Matematikte “tanjant 90° nedir” sorusunu duymuşsunuzdur — cevabı “tan(90°) tanımsızdır; yani değer yoktur ya da sonsuza gider” olarak verilir. Bu teknik bilgiyle birlikte insan zihninin, belirsizlik ve “tanımsızlık” düzlemlerine nasıl yaklaştığını düşündüm. Çünkü yaşamda da bazen “tanımsız bir duygu”, “net olmayan bir ilişki”, “sonu görünmeyen bir karar” ile karşılaşıyoruz. Bir mercek tuttum: ya bu soru, zihnimizdeki belirsizlik, duygu, beklenti, karar süreçlerini temsil ediyorsa? İşte bu yazıda, tanjant 90°’nin matematiksel “tanımsızlığı” üzerinden; bilişsel, duygusal ve sosyal psikoloji yönleriyle insan davranışlarına dair bir içsel yolculuk yapacağım.
Matematiksel Tanımsızlık ve Zihinsel Belirsizlik
Matematikte tanjant 90°, dik açının eğimini anlatırken “sonsuz”a gider: dikey çizgi, eğim hesabında tanımsızdır. Bu “tanımsızlık” hali zihnimizde de bir metafor olabilir — “ne olduğu belli olmayan”, “net sınırı olmayan” deneyimlerin simgesi. Psikolojide, net olmayan, belirsiz veya ambivalan durumlara verilen tepkiler inceleniyor. Bu bağlamda karşımıza çıkan kavram: Belirsizliğe Tahammülsüzlük (intolerance of uncertainty). ([cappsy.org][1])
Kısaca: Bazı insanlar belirsizlikle rahat edebilir; “bilmemek” onlar için rahatsız edici değil, sıradan bir deneyimdir. Kimileri içinse belirsizlik, kaygı, stres, hatta kaçınma davranışlarını tetikler.
Bilişsel Yük ve Seçimsizlik Paradoksu
Zihnimiz sınırlı kapasite ile çalışır. Günümüzde bilgi yoğunluğu, çok sayıda seçenek, karmaşık kararlar — tıpkı “sonsuz eğim” gibi — zihinsel yükü artırır. 2024 tarihli bir çalışmada, artan karar seçeneklerinin bilişsel yükü ve karar tutarlılığını bozduğu gösterildi. Too many objectives → cognitive burden ↑ → karar kalitesi ↓. ([ScienceDirect][2])
Benzer biçimde, çalışma belleği (working memory) yükü ile beynin aynı anda hem bilgi tutma hem işlem yapma görevinde zorlandığı saptandı. Yeni veriler, özellikle karmaşık görevlerde “cognitive load effect” — yani artan yükün performansı düşürmesi — farklı koşullarda değiştiğini gösteriyor. ([ScienceDirect][3])
Bu noktada soruyorum: Gün içinde kaç kere zihnimiz “tanımsızlık eğimine” yaklaşıyor? Size aşırı seçenek sunulduğunda, belirsiz bir ilişkiyi yorumlamanız gerektiğinde, karar verirken çok değişkeni aynı anda göz önüne aldığınızda…
– İçinizde bir gerginlik, huzursuzluk, “ne yapacağımı bilememe” hissi yükseliyor mu?
– Yoksa bu belirsizlik sizi heyecanlandırıyor, yeni olasılıklar hayal etmenizi sağlıyor mu?
Bu farklı tepkiler, zihinsel esneklik ya da tam tersine belirsizliğe tahammülsüzlük ile alakalı. 2023’te Türkiye’de yapılan bir çalışmada, belirsizliğe tahammülsüzlük yüksek olan bireylerde psikolojik semptomların (anksiyete, depresyon, somatizasyon vb.) daha yaygın olduğu bulundu. Buna karşılık, bilişsel esneklik düzeyi yüksek olanlarda bu semptomlar daha azdı. ([jcbpr.org][4])
“Tanımsızlık” ve Duygusal Mekanizmalar: İçsel Düzenleme
Bu yazıda Bombas olarak Tanjant 90 kaç derece konusunu baştan sona inceleyip düzenli biçimde sunuyoruz.
Belirsizlik yalnızca bilişsel yük getirmez; duygularımızı da zorlar. “Ne olacak?”, “Nasıl ilerleyecek?”, “Bu belirsizlik ne kadar sürecek?” gibi sorular, kaygı, huzursuzluk, bazen korku ya da öfke yaratır. Bu bağlamda, duygusal düzenleme becerileri ve duygusal zekâ devreye girer.
Duygu Düzenleme ve Ruh Sağlığı
Yakın zamanda yayımlanan bir araştırmada, bireylerin duygusal reaktivitesi arttıkça belirsizliğe tahammülsüzlük de artıyor; bu da ruh sağlığı üzerinde olumsuz etki yapıyor. ([SpringerLink][5])
Bu bulgu, tanjant 90° metaforunun altını çiziyor: “Belirsizlik eğiminden” bakınca, bazı insanlar duygularını düzenleyebiliyor — durumu tanımlayamadıkları halde kaygı seviyelerini kontrol edebiliyorlar. Bazıları ise savruluyor: belirsizlik, onların dünyasında yatıştırılamayan bir çalkantı yaratıyor.
Duygu düzenleme güçlüğü yaşayan bireylerde, psikolojik sağlamlık (resilience) zayıf bulunuyor. Türk üniversite öğrencileri üzerinde yapılan bir çalışmada, duygularını düzenleme becerisi psikolojik sağlamlığın en önemli yordayıcısı olarak belirlenmiş. ([DergiPark][6])
Bu da şu demek: Bilgisayar ekranındaki formül gibi kolayca tanımlanamayan ama zihnimizde gölge gibi dolaşan “tanımsızlıklar” — ilişkiler, gelecek, kimlik gibi — duygularımızı etkiliyorsa; ne kadar duygusal zekâ sahibi olduğumuz, o kadar önemli.
Sosyal Psikoloji Açısından: Belirsizlik ve sosyal etkileşim
İnsan, doğası gereği sosyal bir varlıktır. Sosyal bağlar, aidiyet, kabul görme isteği… Ancak toplumsal ve ilişkiye dayalı belirsizlikler de tıpkı tanjant 90° gibi “tanımsız” olabilir. Bu belirsizlikler — “Bu arkadaş gerçekten dost mu?”, “İlişkimiz nereye gidiyor?”, “Toplum bana ne sunuyor?” — zihinsel ve duygusal yük getirir.
Belirsizliğe Tahammülsüzlük ve Sosyal Dışlanma
Yapılan deneylerden biri gösteriyor ki, sosyal dışlanmaya (ostracism) maruz kalan bireyler, bilinmezlikle ilgili düşünceleri daha hızlı erişilebilir hâle getiriyor. Başka bir deyişle: “Neden dışlandım?”, “İlişkide hangi nokta yanlış gitti?” gibi sorular zihinde daha baskın hâle geliyor. ([noropsikiyatriarsivi.com][7])
Bu süreç, yalnızca bireysel kaygı yaratmaz; toplumsal aidiyet hissini, grup içi güveni sarsar. “Ben neredeyim?”, “Bana yer var mı?” soruları zihinde döner durur.
Sosyal Medya, Karmaşa ve Aşırı Seçim
Günümüzde seçenekler, ilişkiler, iletişim biçimleri, paylaşımlar… Her şey daha fazla. Ancak bu “çokluk”, bir yandan çeşitlilik sunarken; öte yandan seçim boğulması (choice overload) ve bilgi aşırı yükü (information overload) yaratıyor. Bu da hem bilişsel hem duygusal hem sosyal alanlarda belirsizlik hissini körüklüyor. Bir meta-analiz, çok geniş seçenek setlerinin karar kalitesini düşürdüğünü; karar vermeyi ertelemeye, kaygıya, pişmanlığa yol açtığını buldu. ([ScienceDirect][8])
İnsanların bir kısmı bu yükü taşıyabilir; bazıları ise kısa devre yapar, duygularını bastırır ya da sosyal çekilme yaşar.
Kişisel Gözlemler, Sorular ve İçsel Yansıma
Benim merakımdan doğan bu yazı boyunca, “tanjant 90°’nin tanımsızlığı” metaforunu üç boyutta — bilişsel, duygusal, sosyal — inceledim. Şimdi size dönmek istiyorum:
– Siz bilinmezlik karşısında nasıl tepki veriyorsunuz? Bir belirsizlik karşısında “kaygı mı”, “merak mı”, “kaçış mı”?
– Duygularınızı düzenleyebildiğinizi düşünüyor musunuz? “Duygusal zekâ”nız size bu süreçte yardım ediyor mu?
– Sosyal ilişkilerinizde belirsizlikle yüzleştiğinizde, içsel sesiniz ne diyor? “Kale çekileyim, kimseyi riske atmayayım mı?” Yoksa “açık kalıp bekleyeyim, ne olacağını görelim” mi?
– Günlük yaşamda size “tanımsızlık eğimi” gibi gelen kaç durum var? Bunları fark edip nasıl dönüştürüyorsunuz?
Belirsizlik — tıpkı tanjant 90°’nin matematiksel tanımsızlığı gibi — korkutucu olabilir. Ama aynı zamanda dönüştürücü, keşfe açık, esneklik geliştiren bir kapı da olabilir.
Çelişkiler, Sınırlılıklar ve Araştırmalardaki Tutarsızlıklar
Psikoloji literatüründe belirsizlik, belirsizliğe tahammülsüzlük, duygusal düzenleme, sosyal dışlanma gibi kavramlar üzerinden çok sayıda çalışma var. Ancak bazı bulgular çelişkili. Örneğin:
– Bir meta-analiz, bireylerin seçim fazlalığı karşısında daha çok özgürlük hissedeceğini öne sürerken; başka çalışmalar “choice overload”un karar verenlerde huzursuzluk, pişmanlık ve tatminsizlik yarattığını belirtiyor. ([ScienceDirect][8])
– Bilişsel yük üzerine yapılan en yeni deneylerde, “cognitive load effect” her zaman tutarlı değil; görev tipine bağlı olarak değişkenlik gösteriyor. ([ScienceDirect][3])
Bu çelişkiler, insan zihninin sabit değil değişken, bağlama, kültüre, deneyime ve kişisel özelliklere bağlı olduğunu hatırlatıyor.
Aynı “tanımsızlık” durumu, birisi için travmatik kaygı; başkası için merak ve büyüme alanı olabilir.
Sonuç: “Tanımsızlık” ile Barışmak — ya da Sorgulamak
“Tan(90°) nedir?” sorusunun matematikte cevabı yok; ama yaşamda, insan zihninde, ilişkilerde, kararlarımızda karşılaştığımız belirsizlikler adeta birer “sonsuz eğim çizgisi.”
Bu yazıda, bu “sonsuzluk çizgisine” dair üç yöne — bilişsel, duygusal, sosyal — bakmaya çalıştım.
Eğer zihnimiz bu “eğimde” savruluyorsa: duygusal zekâ, bilişsel esneklik, sosyal destek ve farkındalık gibi araçlar, bu çizgide yürümemizi kolaylaştırabilir.
Ama bazen en doğru adım, belki de “tanımsızlıkla kalabilmek” — kesin bir cevap aramayı bırakıp, sorularla yaşamayı öğrenmek.
Belki siz de kendinize şu soruyu sorarsınız: “Hayatımda ‘tanımsız’ kalan kaç ilişki, karar, duygu var?” Ve bu sorunun cevabı, sizi bir sonraki adımınıza — ya huzura, ya farkındalığa, ya da dönüşüme — götürür.
[1]: “Transdiagnostik Faktör Olarak Belirsizliğe Tahammülsüzlük”
[2]: “Effects of many conflicting objectives on decision-makers’ cognitive …”
[3]: “The cognitive load effect in working memory: Refreshing the empirical …”
[4]: “Belirsizliğe Tahammülsüzlük ile Bilişsel Esneklik Düzeylerinin …”
[5]: “Intolerance of uncertainty as a mediator in the relationship between …”
[6]: “Üniversite Öğrencilerinde Psikolojik Sağlamlığın Yordayıcısı Olarak …”
[7]: “Belirsizlikle İlişkili Düşüncelerin Ulaşılabilirliği Üzerinde …”
[8]: “Choice overload: A conceptual review and meta-analysis”
Paylaştığımız bilgiler Tanjant 90 kaç derece konusunda yol gösterici olduysa ne mutlu bize.